وزارتخانه های اقتصاد، صنعت و بانک مرکزی در تازه ترین تصمیم خود امتیاز صادراتی را رسماً به عنوان یک ابزار سیاستی معرفی کردند و ۱۲ معیار را برای تعیین ضریب تبدیل ارز حاصل از صادرات به امتیاز صادراتی ابلاغ نمودند. این گام، زمینه ای تازه برای تشویق صادرکنندگان خرد و مدیریت بهتر بازگشت ارز به کشور فراهم می کند.
در جلسه هیئت وزیران، آئین نامه اجرایی جزء (۲) بند (ن) تبصره (۱) ماده واحده قانون بودجه سال ۱۴۰۴ به تصویب رسیده و ابلاغ شد. بر اساس این آئین نامه، صادرکنندگان خرد که ارز حاصل از صادرات خود را به سامانه های رسمی عرضه کنند، مطابق ۱۲ معیار تعیین شده، به ازای هر یورو صادراتی امتیاز صادراتی دریافت خواهند کرد.
امتیاز صادراتی، حقی است که صادرکنندگان می توانند آن را در بازار ثانویه ارز معامله کنند؛ به عبارت دیگر، به جای تبدیل مستقیم ارز، امتیازی مبتنی بر ارزش صادرات کالا یا خدمات به دست می آورند.
تمامی مراحل عرضه و تقاضا در سامانه معاملات بازار ارز تجاری مرکز مبادله ارز و طلا انجام خواهد گرفت .
چرا امتیاز صادراتی مطرح شد؟
بازگشت ارز حاصل از صادرات همیشه یکی از چالش های بزرگ تجارت خارجی ایران بوده است. صادرکنندگان موظف اند ارز صادرات خود را به کشور بازگردانند و در چارچوب مقررات، آن را در سامانه های رسمی عرضه کنند. عدم بازگشت ارز به موقع باعث محروم شدن از برخی مزایا و تشویق ها شده است .
اما ساز و کار سنتی گاهی با مشکلات اجرایی، ابهام در قیمت گذاری و ریسک های بازار همراه بوده است. از این منظر، ابزار امتیاز صادراتی تلاش می کند فاصله میان ارز صادراتی و مزایای ناشی از آن را به شکلی شفاف تر و رقابتی تر مدیریت کند.
علاوه بر این، این تصمیم در راستای تشویق صادرکنندگان خرد، حمایت از شرکت های دانش بنیان، کشاورزی و خدمات فنی مهندسی گرفته شده است.
آثار و پیامدهای احتمالی
۱. افزایش تمایل به عرضه رسمی ارز صادراتی
با جایگزینی امتیاز صادراتی به جای فروش مستقیم، صادرکنندگان خرد تشویق می شوند ارز خود را از مسیرهای رسمی عرضه کنند تا امتیاز دریافت کنند.
۲. شفاف سازی قیمت گذاری و کاهش رانت
معاملات امتیاز در بازار ثانویه ارز با نظارت، امکان کشف قیمت رقابتی را فراهم می کند و از بروز رانت جلوگیری می نماید.
۳. تسهیل ابزارهای مالی برای واردکنندگان
واردکنندگان مشمول می توانند امتیازات صادراتی را خریداری کرده و آن را در فرآیند واردات یا تأمین ارز مورد نیاز خود استفاده کنند.
۴. تنظیم سیاست ارزی و کنترل نقدینگی
این ساز و کار ممکن است به مدیریت بهتر نقدینگی ارزی، کنترل نوسانات نرخ ارز و بهبود تعامل میان بازار صادرات و واردات منجر شود.
۵. چالش اجرای معیارها و سنجش عادلانه
اجرای دقیق معیارها، تضمین عدالت در تخصیص امتیاز و نحوه معامله در بازار امتیاز نیازمند سازوکارهای ارزنده و کنترل دقیق است.
تحلیلگران بازار ارز بر این باورند که:
” در صورتی که بازار امتیاز صادراتی به شکلی شفاف اداره شود، می تواند یک نقطه عطف در سیاست ارزی کشور باشد؛ اما اگر معیارها و قیمت گذاری دستوری باشد، ممکن است به نابرابری و اعتراض بین صادرکنندگان منجر شود.”
در پاسخ به این نگرانی ها، سخنگوی وزارت اقتصاد اعلام کرد که معیارها به پیشنهاد کار گروه ملی تدوین شده و قابلیت بازبینی سالانه خواهند داشت. همچنین، نظارت بر بازار امتیاز صادراتی از طریق سامانه های شفاف، ضمانت اجرای دقیق خواهد داشت.
ابزار امتیاز صادراتی اگر درست به کار گرفته شود، می تواند دروازه ای نو به سمت هماهنگی میان سیاست صادرات و سیاست ارزی باشد. با این حال:
- صادرکنندگان باید خود را برای ثبت دقیق اطلاعات صادرات و عرضه در سامانه آماده کنند.
- نهادهای نظارتی باید روند قیمت گذاری، معاملات و تخصیص امتیازات را به دقت کنترل کنند.
- معیارها باید منصفانه، شفاف و بر اساس شاخص های فنی طراحی شوند.
- ذی نفعان (صنایع کشاورزی، دانش بنیان، خدمات فنی) باید سازگاری خود را با ابزار جدید ارزیابی نمایند.
برای فعالان صادراتی و شرکت هایی که با ارز سروکار دارند، دنبال کردن روندهای آیین نامه ای و آماده شدن برای ورود به بازار امتیاز صادراتی اهمیت زیادی دارد.
